Weelde in de Kempen: Naar de Kempen trekt men niet in het voorjaar, doch in den zomer, als de heide purper is en de bijen heen en weer zoemen over de zandwegen. Komt men er toch op het ogenblik waarop de winter van de lente scheidt, dan is dit wellicht op rekening van het toeval te schuiven, al kan het ook een gelukkig toeval zijn.
Per bus over Turnhout, geestelijke serre van Vlaanderen, vanwaar vrome priesters over gans het land en heel Congo worden gestuurd, over Oosthoven met zijn kruisenslaande molen en Ravels, dat cement maakt, landt men te Weelde aan op de Hollandse grens.
Weelde, zoals alle goede dingen, bestaat uit drieën: Weelde Dorp, Weelde-Statie en Weeldestraat. Ze liggen van elkaar en zijn toch samen verbonden gelijk bollekens van een Paternoster met een heel stuk ketting tussenin. Drie kwartier is 't van Weelde Dorp naar Weeldestraat en vandaar uit duurt het nog eens drie kwartier voor men aan Weelde-Statie is.
De elementen van het landschap zijn vlak veld, dennenbosjes (niet veel te groot voor een Japanse miniatuurtuin), 'n weg met blond zand en dorre hei. Groepeer dit alles tegen den versten blauwen achtergrond die men in ons bedenken kan en plaats er 'n bonkige oude toren in: dat is Weelde Dorp; vervang den toren door enkele blozende bakstenen huizen, dan hebt ge Weeldestraat; wilt ge Weelde-Statie zien, verbeeld u dan in dezelfde omlijsting, een ruim gebouw met 'n douanepost, juist op de grens.
Dat is alles. Wie zou ook iets anders in Weelde gaan zoeken, in deze schrale streek waar de boeren op de Kruisdagen hard moeten bidden om wat vruchtbaarheid. Toch is er iets te vinden, zo onverhoopt als het maar zijn kan.
Waar de bus stilhoudt in Weeldestraat priemt een torentje boven de huizen uit, een schichtig sprietje van een toren, dat de dwaze vergelijking met het schedeblad van een sneeuwklokje oproept. Nergens anders zou men er op letten. Hier trekt het de aandacht. Men wil weten waar het bij hoort en stelt vast dat het de bekroning is van een kapel met vooruitspringend portaal. Puntgevel van dit laatste is een herhaling in 't klein van dien der eigenlijke bidplaats. Drie rode vensters vormen een driehoek boven en naast de openstaande deur.
Daardoor komt men in Sint-Janskapel. Het hemels blauw portaal is een nis vol rust, voorbereidend op nog grotere rust en op nog grotere verrassing. Wilt gij ze onder vinden, doe dan deze wandeling na en treedt binnen in de kapel. Ze is nooit leeg al is het midden op den dag.
Vol heiligen staat ze in rood en goud en blauw, in paars en groen. Ze is omsingeld door heiligen, twee aan twee geplaatst als wachten in elk der vele vensters. Achter het altaar zijn er, boven de biechtstoelen en het portaal, er valt niet aan te ontkomen. De martelaren en de maagden, apostelen en de heilige vrouwen spreiden zulk een onvermoede pracht ten toon dat de zon ze uit eerbied met haar goud omkranst.
Met kleurengeschetter breekt ze binnen over altaar en preekgestoelte, over de antieke communiebank waar op Passie Zondag de witte bruidjes neerknielden en gedoopt werden in den gloed van het licht. De zon glijdt naar het zuiden terwijl we kijken en tovert langsdaar in de vlammen die rond Sint-Theodorus opslaan en in de albe van Sint-Niklaas Poppelius, martelaar van Gorcum, patroon van Weelde. Op een zijwand trillen kleurige vlekken, juist boven het altaar. Het ruikt er naar hyacinthen. Komt die geur van echte bloemen in de kerk of van de wonderbloemen die de zon laat dansen op den wand?
Men vraagt zich niet af vanwaar deze heiligen komen. Zijn zij niet al te duidelijk verwant aan die van Sint-Lutgardiskapel en aan deze der doopkapel van Christus Koninkrijk te Antwerpen? Hebben zij niet dezelfde statigheid, innigheid en kleurenfelheid?
Maar wat men zich afvraagt is hoe een schamel Kempisch dorp aan zulk bezit komt en aan zulk een helderblijkende zin voor schoonheid? Over het middenschip en de zijbeuken der kapel en over het ingetogen kleine baptisterium ligt een voornaamheid waartoe de schildering in effen op elkander afgestemde tinten, die de gebruikelijke draperieën, en heraldische lelies vervangt, ruimschoots bijdraagt. Ook hierover stijgt verwondering op terzelfdertijd als voldoening.
Een ander uitzicht heeft deze zeven eeuwen oude kapel gehad; een dat in niets verschilde van eentonige, smakeloze veldkapellen, wier stilte de enige aantrekking was. Toen de pastoor van Weelde Dorp zijn ver af wonende parochianen van Weeldestraat een eigen priester gaf, werd korte tijd geleden Sint-Janskapel door den pas benoemden kapelaan grondig onder handen genomen.
Hij riep Kanunnik Lemaire om ze te vergroten zonder haar landelijk karakter te schaden. Hij liet architect Ritzen komen. Smaakvolle altaars en preekstoel werden door hem ontworpen, en waar geen plaats meer was, vond hij de nodige ruimte om twee moderne biechtstoelen als alkoven in den wand te laten schuilgaan.
Wat schoon was in de oude kapel werd behouden, wat lelijk was verdween. Zo bleven de karaktervolle vijftiende-eeuwse beelden van Sint-Jan den Doper, Sint-Anna, Onze-Lieve-Vrouw en Sint-Brigitta met haar koe, die waarlijk het bezien waard zijn, en verdween een altaar, dat op een theaterscherm geleek. Modern en oud harmoniëren hier in de oude trouwe Kempen die verlangend luistert op den rand van een nieuwe tijd.
Kapelaan en volk wilden schoonheid in hun kapel en hebben ze verworven, ten koste van opofferingen weliswaar, maar ook als borg voor grote vreugde. Die is begonnen toen stuk voor stuk de glasramen konden besteld en geplaatst worden in bijzijn van groot en klein.
Vreugde die wordt vernieuwd elke morgen wanneer het altaar vlamt in vuur der heiligen, elke avond wanneer in het westen de zon door de ronde vensters valt waarop Maria met het Kindje ten zegen gereed is. Weeldestraat, met zijn juwelige kapel, is het voorbeeld en een aansporing voor wie uit den ban van het alledaagse en smaakloze los wil ter bereiking van echte schoonheid.
